The Corporation เมื่อบรรษัทเป็นคน จะเป็นคนแบบไหน

ประชาชาติธุรกิจ

คุณคิดว่า บรรษัท คืออะไร และถ้าบรรษัทเป็นคน จะเป็นคนแบบไหน คือคำถาม ที่เกิดขึ้นมาพร้อมกับภาพยนตร์สารคดี 26 รางวัลระดับโลก รวมทั้งรางวัลจากเทศกาลภาพยนตร์ซันแดน ประจำปี 2547

คณะทำงานสัมมนาและเผยแพร่คณะเศรษฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ได้จัดฉายภาพยนตร์สารคดี "เดอะ คอร์ปอเรชั่น" ภาพยนตร์จากประเทศแคนาดา ด้วยฝีมือการกำกับฯของเจนนิเฟอร์ แอ๊บบ๊อต และมาร์ก อัชบาร์ ภาพยนตร์เรื่องนี้สร้างขึ้นจากเรื่องราวในหนังสือของโจล์ บาคาน ชื่อ "The Corporation : The Pathological Pursuit of Profit and Power" หรือ "บรรษัท : พยาธิวิทยาของการแสวงหาอำนาจและกำไร"

เดอะ คอร์ปอเรชั่น ออกฉายครั้งแรกเมื่อกันยายน 2546 ในแคนาดาเป็นที่แรกแล้วจึงได้มีโอกาสเข้าไปฉายในสหรัฐอเมริกา เมื่อปี 2547 โดยภาพยนตร์เรื่องนี้เป็นภาพยนตร์สารคดีที่ วิพากษ์วิจารณ์ถึงบรรษัท หรือบริษัทข้ามชาติที่มีการกระจายหุ้นในตลาดหลักทรัพย์ โดยตั้งประเด็นไว้ว่า ถ้าบรรษัทเป็นคน บรรษัทจะเป็นคนประเภทใดและจะมีพฤติกรรมอย่างไรในทางสังคม

โดยเฉพาะในโลกซึ่งท่วมท้นไปด้วยคนโรคจิต ที่อาจถูกประเมินหรือวิเคราะห์ว่าเป็นคนธรรมดาทั่วไปคนหนึ่ง

หนังได้เล่าเรื่องเกิดขึ้นของบรรษัทข้ามชาติ และการเข้าไปดำเนินธุรกิจในประเทศกำลังพัฒนาหรือประเทศด้อยพัฒนา ด้วยกลยุทธ์ กลวิธีการทำธุรกิจที่ผิดกฎหมาย ละเมิดสิทธิมนุษยชน ขูดรีดค่าจ้างแรงงาน ก่อปัญหาด้านสิ่งแวดล้อม ปล่อยสารพิษ หรือแม้แต่การสนับสนุนรัฐบาลรัฐประหาร เพื่อให้เข้าไปควบคุมอำนาจรัฐและอำนวยประโยชน์ให้กับบรรษัท

ในภาพยนตร์ ผู้ชมจะได้ฟังและได้เห็นสิ่งที่บรรษัททำพร้อมกับภาพตัดสลับคำสัมภาษณ์นักทฤษฎี นักปฏิบัติ รวมทั้งซีอีโอจากธุรกิจต่างๆ กว่า 40 คนที่ข้องเกี่ยวและรู้ตื้นลึกหนาบางของ สิ่งที่บรรษัททำ เช่น นอม ชอมสกี, นาโอมิ ไคลน์, ปีเตอร์ ดรักเกอร์, มิลตัน ฟรีดแมน, โอเวิร์ด ซินน์, วันธะนา ศิวะ, ไมเคิล มัวร์, เรย์ แอนเดอสัน ซีอีโอบริษัทผลิตพรม "อินเตอร์เฟส" เป็นต้น

พร้อมกันนั้น ภาพยนตร์เรื่องนี้ยังใช้แบบทดสอบของนายแพทย์โรเบิร์ต ฮาร์ ที่ปรึกษาด้านจิตวิทยาของเอฟบีไอ โดยแบบทดสอบของนายแพทย์ฮาร์ได้ตั้งประเด็นเปรียบเทียบระหว่างคนโรคจิตกับบรรษัทไว้ 6 ประการ ว่ามีความเหมือนหรือแตกต่างกันหรือไม่ โดยจากผลการสำรวจ ปรากฏว่าบรรษัทต่างๆ มีลักษณะเข้าข่ายคนโรคจิต ตามแบบทดสอบที่ค้นหา

โดยแบบทดสอบนี้ประกอบด้วยประเด็นทดสอบว่า บรรษัทใจดำและไม่แยแสกับความรู้สึกของคนอื่นๆ หรือไม่, บรรษัทไร้ความสามารถในการดูแลความสัมพันธ์ในระยะยาวหรือไม่, บรรษัทไม่ใส่ใจในเรื่องความปลอดภัยของคนอื่นหรือไม่, บรรษัทหลอกลวงผู้คนอยู่ซ้ำซากเพื่อให้ได้มาซึ่งผลประโยชน์และผลกำไรหรือไม่, บรรษัทไม่รู้จักความสำนึกผิดหรือไม่ และบรรษัทล้มเหลวปรับตัวให้เข้ากับค่านิยมของสังคมหรือกฎหมายของสิ่งแวดล้อมที่เข้าไปอยู่ร่วมหรือไม่

สิ่งที่พบคือ บรรษัทส่วนใหญ่กลับมีลักษณะที่ไม่แตกต่างอะไรกับคนโรคจิต และมีตัวอย่างบรรษัทหลายแห่งที่บริหารกิจการโดยไม่สนใจว่าแรงงานจะรู้สึกอย่างไร เจ็บไข้ได้ป่วยหรือไม่ ไม่เห็นถึงความปลอดภัยของคนอื่น ไม่ว่าจะเป็นคนงานหรือชุมชนที่กิจการไปตั้งอยู่ หรือกระทำการหลายอย่างซึ่งเกี่ยวข้องกับสิ่งผิดกฎหมายเพื่อให้ได้มาซึ่งกำไรของบรรษัท

รศ.ดร.ธเนศ อาภรณ์สุวรรณ์ จากภาควิชาประวัติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ กล่าวว่า สิ่งที่เกิดขึ้นในภาพยนตร์เรื่องนี้ ถ้าในแง่ประวัติศาสตร์แล้วแทบจะไม่มีอะไรใหม่ไปจาก สิ่งที่เรารับรู้กันอยู่แล้ว และปัญหาทุกอย่างที่มีอยู่ในโลกในเวลานี้ ในสหรัฐอเมริกาล้วนได้เจอมาหมดแล้ว แม้ว่าสหรัฐอเมริกาจะเป็นประเทศที่เกิดขึ้นมาบนโลกนี้ได้เพียง 100 กว่าปีก็ตาม

แต่อย่างไรก็ตาม ในความเห็นของ รศ.ดร.ธเนศแล้ว ได้ชี้ว่า สิ่งที่น่าสนใจและเรียกว่าเป็นของใหม่จากภาพยนตร์คือ การอธิบายคำว่า "คอร์ปอเรชั่น" หรือ "บรรษัท" เพราะเรื่องนี้เป็นสิ่งที่มีความเชื่อมโยงกับสิ่งที่เกิดขึ้นในการแก้ไขรัฐธรรมนูญอเมริกาในมาตรา 14 ซึ่งเกิดขึ้นมาจากการสร้างระบบทุนนิยมของสหรัฐอเมริกา โดยผ่านระบบกฎหมาย และมีศาลสูงเป็นองค์กรหลักและมีบทบาทสำหรับการสร้างระบบนี้ขึ้นมา

หรือการกล่าวถึงเรื่องความดี-ความเลว ว่ามันมีเส้นแบ่งอยู่ตรงไหนในภาพยนตร์เรื่องนี้ก็น่าสนใจ เช่น กรณีที่บริษัทไฟเซอร์เข้าไปสร้างกล่องเรียกฉุกเฉินในสถานีรถไฟใต้ดินในนิวยอร์ก ซึ่งในแง่หนึ่งมันเป็นสิ่งช่วยเหลือสังคม เพราะพื้นที่บริเวณนั้นมันน่ากลัวและอันตรายมาก แต่ในหนังก็ทำให้เห็นว่า ถึงแม้จะมีกล่องฉุนเฉินนี้แล้ว แต่เมื่อถึงเวลามีคนประสบอันตรายในพื้นที่นั้นจริงๆ และแม้เครื่องเรียกฉุกเฉินจะทำงาน แต่ก็ไม่มีใครได้ยินเสียงเรียกฉุกเฉินและมาช่วยได้ทัน

ขณะที่ สฤณี อาชวานันทกุล นักวิจัยอิสระกล่าวว่า ภาพยนตร์เรื่องนี้ไม่ได้ต่อต้านทุนนิยมทั้งระบบ แต่ต้องการโจมตีผู้ประกอบการ โดยเฉพาะเอสเอ็มอี โดยพูดถึงพฤติกรรมที่บรรษัทข้ามชาติที่จดทะเบียนในตลาดหลักทรัพย์ทำไว้

ดังนั้นจึงไม่น่าแปลกใจหากจะมีการกล่าวในทำนองชื่นชมภาพยนตร์เรื่องนี้จากฝ่ายขวา หรือฝ่ายเสรีนิยมมากกว่าฝ่ายซ้ายหรือพวกมาร์กซิสต์ เหมาอิสต์

โดยสฤณีให้ความเห็นว่า ภาพยนตร์เรื่องนี้ได้สะท้อนให้เห็นถึงความล้มเหลวของระบบตลาด อันเกิดจาก 3 ประเด็นหลักคือ หนึ่ง การสร้างข้อมูลที่ไม่เท่าเทียม สอง การแสดงให้เห็นถึงผลกระทบจากข้อมูลตัวเลข เช่น กรณีของบริษัทอินเตอร์เฟส ซึ่งพบว่า อุตสาหกรรมผลิตพรมมีผลต่อระบบนิเวศวิทยาอย่างไร และสาม การตั้งประเด็นถึงการรับผิดว่า ใครควรเป็นผู้รับผิด และมีสัดส่วนความผิดอย่างไร

โดยประเด็นที่ภาพยนตร์เล่าออกมา เช่น ความล้มเหลวของตลาดจะเห็นได้จากกรณีของ ไนกี้ บริษัทผลิตเครื่องแต่งกายกีฬา ซึ่งเมื่อดำเนินธุรกิจในสหรัฐอเมริกาบ้านเกิด ไนกี้ก็ต้องแข่งขันกับบริษัทอื่นๆ ในประเทศ จนเติบโตขยายออกไปทำธุรกิจในประเทศอื่นๆ แต่ความแตกต่างของการแข่งขันที่เกิดขึ้น ระหว่างเมื่อไนกี้อยู่ในสหรัฐอเมริกากับเมื่อออกไปทำในต่างประเทศกลับแตกต่างกัน และไม่ได้เป็นการแข่งขันแบบเป็นธรรม หรือ fair competitor อีกแล้ว

เหตุที่ทำให้เป็นเช่นนั้น เพราะประเทศพัฒนาแล้วกับประเทศกำลังพัฒนาไม่ได้ต่างกันมาก ในแง่ของการเข้าไปทำธุรกิจของบรรษัท ดังนั้นเมื่อไนกี้เข้าไปทำธุรกิจในประเทศกำลังพัฒนา ไนกี้ก็ไม่ได้ใช้การแข่งขันในระบบทุนนิยมเสรีอีกต่อไป และการใช้อำนาจผูกขาดของบรรษัทเหล่านี้จึงไปสร้างความเสียหายให้กับสังคมโดยรวม และนำมาสู่ยุคปัจจุบันที่มีการกล่าวถึงกฎเกณฑ์การให้บรรษัทรับผิดชอบต่อสังคมมากขึ้น

ขณะที่ ภัควดี วีระภาสพงษ์ นักแปลอิสระ กล่าวว่า เป็นเรื่องแปลกมากที่ภาพยนตร์เรื่องนี้ได้รับความตอบรับจากฝ่ายขวาหรือเสรีนิยม และมีบทวิจารณ์ในแง่ที่ดีจากทั้ง ดิ อีโคโนมิสต์ และ ไฟแนนเชียล ไทมส์ ขณะที่ฝ่ายซ้ายมองว่ามันเป็นภาพยนตร์เรื่องสนับสนุนแนวคิดอาณาธิปไตย และวิจารณ์โดยไม่เห็นบทบาทของรัฐในการเข้าไปยุ่งเกี่ยวกับปัญหา

โดยการวิจารณ์ในเรื่องสำหรับภัควดีแล้ว การยังไม่ตีแผj ปัญหาถึงรากฐาน และคิดว่าปัญหาทุกอย่างยังต้องแก้ด้วย "ตลาด" อาจไม่ได้ให้ความชัดเจนได้ครบถ้วน ขณะที่การมีระบบกฎหมายที่บิดเบี้ยว ก็ได้สร้างความไร้ประสิทธิภาพในการควบคุมดูแลบรรษัท และทำให้เป็นปัญหาที่ออกไปในแนวว่า ถ้าคุณรวยมาก การพิจารณาความผิดของคุณก็สามารถเลื่อนไปได้เรื่อยๆ แต่ถ้าเป็นคนจน ความผิดของคุณจะถูกจัดการทันที เช่น กรณีแม่คนจนขโมยนมและอาหารในห้างสรรพสินค้าให้ลูก กับคนรวยบางคนที่ไม่สบายก็ขอเลื่อนการสอบสวนไปได้เรื่อยๆ

และสำหรับผู้สนใจอยากรู้ว่า บรรษัทกับคนโรคจิตเหมือนกันขนาดไหน ลองหาดีวีดีเรื่องนี้มาชม ด้วยความยาวของเรื่อง 145 นาที น่าจะทำให้เรารู้ว่า ถ้าบรรษัทเป็นคน มันจะเป็นคนแบบไหน

ที่มา : ประชาชาติธุรกิจ วันที่ 02 กรกฎาคม พ.ศ. 2550 ปีที่ 31 ฉบับที่ 3909 (3109) หน้า 17