ลูกจ้างคือคนกลุ่มใหญ่ที่สุด ของสังคมไทย

ระบบทุนนิยมเป็นระบบที่ปัจจัยการผลิตเป็นของเอกชน และเอกชนใช้ปัจจัยการผลิตนั้นเพื่อประโยชน์ของตนเอง ผ่านระบบตลาดและกลไกราคา โดยที่ผู้ปฏิบัติงานการผลิตส่วนใหญ่เป็นผู้ใช้แรงงาน หรือผู้ยังชีพอยู่ได้ด้วยค่าจ้าง ( wage earners) ในระบบ เกือบทุกอย่างเป็นสินค้า จะได้มาก็ต้องผ่านการซื้อขายแลกเปลี่ยน

สังคมไทยเคลื่อนตัวเข้าสู่ทุนนิยม เพราะสภาพเศรษฐกิจพอยังชีพ (subsistence economy) ที่มีลักษณะการผลิตเพื่อบริโภคในครัวเรือน พอเพียงเลี้ยงชีพด้วยตัวเอง ได้แตกสลายลง ระบบเศรษฐกิจที่ต้องผ่านระบบตลาด หรือเศรษฐกิจตลาด (market economy) ได้แพร่กระจายครอบคลุมในขอบเขตทั่วประเทศ

แม้ในภาคเกษตรชนบทก็เคลื่อนตัวเข้าสู่เศรษฐกิจตลาด ปัจจัยการผลิตส่วนใหญ่ ผลผลิตส่วนใหญ่ ต้องผ่านระบบตลาดทั้งหมด โยกย้ายถ่ายโอนจากมือหนึ่งไปยังอีกมือหนึ่ง ล้วนแต่เป็นไปภายใต้กลไกของราคา ชาวนาส่วนใหญ่ยุคปัจจุบันก็ไม่ได้ผลิตโดยพึ่งแรงงานสัตว์และแรงงานตนเอง แต่พึ่งปัจจัยการผลิตที่ต้องซื้อหาและว่าจ้างจากตลาดทั้งสิ้น

หากพิจารณาจากตัวเลข ก็สามารถสรุปได้ว่า สังคมไทยไม่ใช่สังคมเกษตรกรรมอีกต่อไป เพราะจากการสำรวจภาวะการทำงานของประชากรทั่วราชอาณาจักรของสำนักงานสถิติแห่งชาติ เมื่อกรกฎาคม-กันยายน 2548

พบว่าจากจำนวนประชากร 64.8 ล้านคน มีกำลังแรงงาน ( อายุ 15-60) 36.8 ล้านคน มีงานทำ 36.3 ล้านคน ทำงานอยู่ในภาคการค้าและอุตสาหกรรม หรือนอกภาคเกษตร 20.8 ล้านคน ทำงานในภาคเกษตร 15.4 ล้านคน

และในจำนวน 15.4 ล้านคนนี้ เป็นลูกจ้างในภาคเกษตรประมาณ 3 ล้านคน ได้แก่ คนงานกรีดยาง ลูกเรือประมง คนงานตัดอ้อย คนงานในฟาร์มเลี้ยงสัตว์ เป็นต้น

ตัวเลขก็บอกอยู่แล้วว่า ความเป็นสังคมการค้าและอุตสาหกรรมใหญ่กว่าสังคมเกษตร ในภาคเกษตรเองก็ยังมีคนที่ไม่ใช่เกษตรกร แต่เป็นลูกจ้างภาคเกษตรถึงประมาณ 3 ล้านคน

และถ้าพิจารณาจากสถานภาพของกำลังแรงงาน ก็พบว่าผู้ที่เป็นนายจ้างมีอยู่ 1.13 ล้านคน เป็นลูกจ้างรัฐบาล 3.06 ล้านคน ลูกจ้างเอกชน 12.78 ล้านคน ( รวมผู้ที่เป็นลูกจ้างหรือ wage earners ทั้งสิ้น 15.84 ล้านคน) ทำงานส่วนตัว 11.45 ล้านคน ช่วยทำงานในครอบครัวโดยไม่มีค่าจ้าง 7.83 ล้านคน

สรุปว่า ลูกจ้างหรือ wage earners คือคนกลุ่มใหญ่ที่สุดของสังคมไทยปัจจุบัน ส่วนเกษตรกรจะจัดอยู่ในกลุ่มทำงานส่วนตัว ซึ่งประกอบด้วยการทำงานในภาคเกษตรและนอกภาคเกษตร เช่น หาบเร่ แผงลอย ขับแท็กซี่ มอเตอร์ไซค์ และอาชีพอิสระอื่นๆ ที่ไม่มีลูกจ้างช่วยทำงานให้

และถ้าวิเคราะห์จากคนกลุ่มนี้ ย่อมสรุปได้ว่า เกษตรกรแท้ๆ มีน้อยกว่า 11 ล้านคน เพราะจำนวนผู้ทำงานส่วนตัว 11.45 ล้านคน มีผู้ทำงานกลุ่มอื่นๆ ด้วย (แต่กลุ่มใหญ่ที่สุดเป็นเกษตรกร)

ดังนั้น สังคมไทยไม่ว่าจะพิจารณาจากตัวเลข GDP ที่เป็น GDP ภาคเกษตรประมาณร้อยละ 10 และนอกภาคเกษตรประมาณร้อยละ 90 หรือพิจารณาจากกำลังแรงงาน มีลักษณะเป็นสังคมการค้าและอุตสาหกรรมมากกว่าเป็นสังคมเกษตรกรรม

และจากการที่ผู้วิจัยทำโครงการด้านสวัสดิการสังคมมาสองโครงการ ต้องออกพื้นที่ชนบทอย่างสม่ำเสมอ มีการสังเกตพูดคุย จัดกลุ่มเฉพาะ (focus groups) ก็พบความจริงอีกว่า ในปัจจุบันนี้เกษตรกรส่วนใหญ่ไม่ได้มีลักษณะเหมือนเกษตรกรยุคก่อนๆ ที่ต้องใช้เวลาส่วนใหญ่ในไร่ ในนา

ดังคำกล่าวของคนเฒ่าคนแก่ว่า " ลงนาตอนกาออกจากรัง กลับจากนาก็ตอนกากลับรัง" แปลว่า เกษตรกรต้องอยู่ในไร่ในนาวันละ 10-12 ชั่วโมง ตลอดฤดูกาลทำนา และกว่าจะสิ้นฤดูกาลทำนา ตั้งแต่ไถนา หว่าน หรือปักดำ จนสิ้นสุดที่เก็บเกี่ยว ก็ต้องใช้เวลารวมกันประมาณ 4-5 เดือน

แต่ชาวไร่ชาวนาส่วนใหญ่ในปัจจุบันใช้เวลาอยู่ในไร่นาประมาณ 10 กว่าวัน วันละประมาณไม่เกิน 2 ชั่วโมง เพราะส่วนใหญ่ใช้วิธีการจ้างทั้งสิ้น คือ จ้างไถ จ้างหว่าน จ้างดำ จ้างเกี่ยว ระบบการเอาแรงหรือลงแขกแทบจะไม่มีแล้ว เกษตรกรปัจจุบันจึงมีลักษณะเป็นผู้จัดการไร่นามากกว่าเป็นเกษตรกรในความหมายเดิม

การทำไร่ทำนาในปัจจุบันจึงมีลักษณะเป็นการลงทุนที่ต้องใช้ " เม็ดเงิน" มากกว่ายุคก่อนๆ ต้นทุนการผลิตที่คิดเป็นเงินจึงสูง ปัจจัยการผลิตประเภทปุ๋ย ยาปราบศัตรูพืช ราคามักจะขยับสูงขึ้นทุกปี ค่าจ้างรถไถ รถเกี่ยว ก็สูงขึ้นตามลักษณะการเพิ่มขึ้นของราคาน้ำมัน ต่างกันยุคก่อนๆ ที่ชาวไร่ชาวนาใช้การลงทุนเป็น "เม็ดเงิน" ต่ำกว่ากันมาก เพราะใช้แรงงานตนเองและแรงงานสัตว์ รวมถึงการใช้วิธี "เอาแรง" กัน

กล่าวโดยสรุป การผลิตภาคเกษตรปัจจุบันเป็นการผลิตที่ต้องผ่านระบบตลาด ทั้งตลาดปัจจัยการผลิตและตลาดผลผลิต เป็นการผลิตภายใต้ระบบทุนนิยมเต็มตัวแล้ว ความเป็นสังคมเกษตรตามความหมายเดิมๆ ที่ชาวนาเป็นคนประเภท จูงควาย จับไถ ถือเคียว แทบจะไม่ค่อยมีให้เห็นแล้ว

เมื่อนักวิจัยออกชนบทไปตามหมู่บ้านต่างๆ ไม่ค่อยได้เห็นวัวควายในไร่นาอีกแล้ว ความเปลี่ยนแปลงนี้มีนัยความหมายแทน วิถีการผลิต (mode of production) มาก

แต่ดูเหมือนคนจำนวนหนึ่งยังคงติดภาพเดิมๆ ว่า สังคมไทยเป็นสังคมเกษตรกรรม ทั้งๆ ที่มันได้กลายเป็นสังคมการค้าและอุตสาหกรรมไปแล้วเป็นด้านหลัก หรือถ้ากล่าวในบริบทของวิถีการผลิต มันคือ "สังคมทุนนิยม" เป็นด้านหลัก ที่ปัจจัยการผลิตและความมั่งคั่งของสังคมส่วนใหญ่กระจุกตัวอยู่ในมือของชนชั้น " นายทุน"

ขณะที่ผู้ปฏิบัติการผลิตส่วนใหญ่คือ มนุษย์ค่าจ้าง (wage earners) ไม่ใช่เกษตรกรยากจน (peasants)

และถ้าหยิบเอาตัวเลขและรายได้ของสังคมไทยมาพิจารณา ตัวเลขของสำนักงานคณะกรรมการพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติที่ได้สำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมครัวเรือนประจำปี 2547 จำนวน 17,514 ครัวเรือน ทั่วประเทศ

พบว่ารายได้ในสังคมไทยร้อยละ 42.8 มาจากค่าจ้างและเงินเดือน ร้อยละ 17.9 มาจากกำไรสุทธิของธุรกิจ ร้อยละ 11.2 มาจากกำไรสุทธิของภาคเกษตร และร้อยละ 12.0 เป็นรายได้จากทรัพย์สิน เงินช่วยเหลือ และบำเหน็จบำนาญ

ที่เหลือระบุชัดไม่ได้ เพราะอาจจะเป็นรายได้ที่ไม่มีการบันทึก เช่น การค้าชายแดน ธุรกิจใต้ดินประเภท บ่อนการพนัน หวยใต้ดิน ซ่องโสเภณี รวมไปถึงอาชีพอิสระต่างๆ อีกมากมาย ที่ผู้ทำมาหากินต่างๆ หาเลี้ยงชีพวันต่อวัน

แต่ประเด็นที่สำคัญคือ " ค่าจ้าง" คือ รายได้หลักของสังคมไทยปัจจุบัน รองลงมาคือ กำไรจากธุรกิจ และตัวเลขจากสำนักงานสถิติแห่งชาติ ปี 2547 เช่นกัน พบว่าร้อยละ 44.1 ของครัวเรือนทั่วประเทศเป็นครัวเรือนลูกจ้าง ร้อยละ 21.8 เป็นครัวเรือนเกษตรกร ร้อยละ 17.2 เป็นครัวเรือนของผู้ประกอบธุรกิจ และ 16.5 เป็นครัวเรือนที่ไม่ได้ปฏิบัติงานเชิงเศรษฐกิจ

ถ้าดูตัวเลขของผู้มีงานทำในปี 2548 พบว่าส่วนใหญ่เป็นลูกจ้างร้อยละ 43.6 ทำงานส่วนตัว (ส่วนใหญ่เป็นเกษตรกร) ร้อยละ 31.5 ช่วยธุรกิจครัวเรือนร้อยละ 21.6 เป็นนายจ้างร้อยละ 3.1

นี่คือตัวชี้วัด วิถีการผลิตทุนนิยมที่คนสองชนชั้นปฏิบัติหน้าที่ในวิถีการผลิต ชนชั้นหนึ่งคือ " นายทุน" เป็นคนส่วนน้อยเจ้าของธุรกิจ อีกชนชั้นหนึ่งคือ "ลูกจ้าง" เป็นคนส่วนใหญ่หรือคนกลุ่มใหญ่ที่สุดของสังคมทุนนิยม

( จากผลงานวิจัยเรื่อง สวัสดิการสังคมในมิติกินดี อยู่ดี มีสุข มีสิทธิ ของ ณรงค์ เพ็ชรประเสริฐ)

ที่มา : ประชาชาติธุรกิจ วันที่ 19 กรกฎาคม พ.ศ. 2550 ปีที่ 31 ฉบับที่ 3915 (3115) หน้า 47