ดัน ‘ บำนาญแห่งชาติ’ เตรียมลุ้นระบบหลักประกันวัยชรา

เมื่อวันที่ 1 ต.ค. 50 มูลนิธิสาธารณสุขแห่งชาติ (มสช.) จัดการประชุมระดับชาติเรื่อง “ บำนาญสำหรับผู้สูงอายุไทย” ณ โรงแรมหลุยส์ แทเวิร์น

รศ.ดร.มัทนา พนานิรามัย กรรมการผู้ทรงคุณวุฒิ ในคณะกรรมการผู้สูงอายุแห่งชาติ กล่าวในหัวข้อ

“ สถานการณ์หลักประกันทางเศรษฐกิจสำหรับผู้สูงอายุไทย” ว่า วัยที่จะหารายได้มากกว่ารายจ่าย คือวัยแรงงาน ขณะที่วัยเด็กและวัยผู้สูงอายุจะใช้จ่ายมากกว่าที่หามาได้

โดยแหล่งที่มาของเงินเพื่อใช้จ่ายของผู้สูงอายุ มี 3 แหล่ง แหล่งแรก คือ รายได้จากแรงงาน สอง จากการจัดการสินทรัพย์ เช่น บ้าน ที่ดิน หุ้น เงินฝาก รวมถึงเงินในกองทุนชราภาพแบบ fully funded ซึ่งจะเก็บเงินไว้ทั้งหมด เมื่อถึงวัยที่รายได้จากแรงงานไม่พอใช้ก็จะได้ผลตอบแทนจากสินทรัพย์ หรือถึงจุดหนึ่งก็ขายไปก็ได้ อีกแหล่งคือ จากเงินโอน ให้คนอื่นก่อนถึงจุดหนึ่งคนอื่นให้เรา โดยแบ่งเป็นโอนผ่านเอกชน และรัฐ เอกชนหมายถึงเรื่องภายในครอบครัว ผ่านรัฐ เช่น ทำงานก็ให้รัฐ รัฐเป็นตัวกลางเอาไปใช้ในโครงการต่างๆ แล้วให้กับคนกลุ่มต่างๆ เช่น เก็บภาษีจากคนทำงาน รัฐเอาไปใช้

สำหรับผู้สูงอายุไทยนั้นยังเป็นผู้ให้จนอายุ 65 ปี จากนั้น ค่อยเป็นผู้รับ จะแตกต่างจากหลายประเทศที่มีโครงการให้กับผู้สูงอายุโดยตรงค่อนข้างมาก

ทั้งนี้ ในปี 47 ผู้สูงอายุตั้งแต่อายุ 60 ปีเป็นต้นไป ร้อยละ 35 ของรายจ่ายมาจากน้ำพักน้ำแรง เกือบ 50% มาจากการจัดการสินทรัพย์ เช่น รายได้จากดอกเบี้ย เงินปันผล และการโอนจากบุคคลหรือครอบครัว 19% แต่เมื่อเทียบกับ 2524 แหล่งเงินจากรายได้แรงงานลดลง เพราะผู้สูงอายุตอนนี้ออกจากงานเร็วขึ้น นั่นเพราะมีคนทำงานเป็นลูกจ้างมากขึ้น ขณะที่สมัยก่อนเป็นผู้ประกอบอาชีพอิสระ ไม่มีเวลาเกษียณ แต่ปัจจุบันมีการเกษียณและไม่มีใครให้ทำงาน ดังนั้น ผู้สูงอายุจึงมีความมั่งคั่งลดลง แต่รัฐก็เริ่มมีโครงการเพื่อผู้สูงอายุมากขึ้น

อย่างไรก็ตาม รศ.ดร.มัทนา เห็นว่า มีความจำเป็นต้องสร้างหลักประกันทางเศรษฐกิจเพื่อผู้สูงอายุ แต่ปัญหาคือรูปแบบของการจัดการว่าจะจัดการอย่างไร

ทั้งนี้ ในการสร้างหลักประกันชราภาพนั้นใจร้อนไม่ได้ ต้องรีบทำ แต่อย่าหวังผลเร็วนัก ต้องสร้างหลักประกันที่มั่นใจว่าอยู่ได้ในระยะ 50 ปีขึ้นไป ดูเพียงแค่ 20-30 ปีไม่มีประโยชน์ ไม่อย่างนั้นจะเหมือนแชร์ลูกโซ่ไป บ่อยครั้งเราอาจจะนึกเพียงว่าจัดกองทุนไปก่อน แล้วเมื่อใดที่กองทุนขาดดุล รัฐจะต้องมาโปะให้ แต่รัฐไม่มีเงินต้องนำเงินจากคนที่ทำงานอยู่มาโปะ เมื่อถึงจุดที่คนทำงานไม่ได้เพิ่มเร็วจะไปขูดรีดเขาก็ไม่ได้ และนี่คือเหตุผลที่กองทุนชราภาพหลายแห่งในญี่ปุ่นซึ่งถือว่ามีระเบียบวินัย ถึงจุดหนึ่งที่คิดว่ากองทุนอยู่ไม่ได้ เขาก็ไม่จ่าย แม้ว่าจะผิดกฎหมาย ดังนั้น ต้องมองในระยะยาวและในแง่ของความเป็นธรรมของคนแต่ละรุ่นด้วย ไม่ใช่ให้คนรุ่นแรกได้รับประโยชน์แล้วคนรุ่นหลังก็ต้องรับภาระไป

คนไทย 60% ไม่อยู่ในระบบประกันสังคม

รศ.ดร.ศุภวัฒนากร วงศ์ธนวสุ คณะพยาบาลศาสตร์ มหาวิทยาลัยขอนแก่น กล่าวในหัวข้อ “ ความเป็นไปได้ในการจัดตั้งกองทุนเพื่ออนาคต: ขนาดและการบริหารจัดการ” ว่า ประเทศไทยมีระบบประกันหลายระบบ อาทิ ระบบบำเหน็จบำนาญข้าราชการ ระบบประกันสังคม ฯลฯ แต่ก็ยังมีกลุ่มที่อยู่นอกระบบประกันอีกราว 60% ของคนทั้งประเทศ ซึ่งคำถามสำคัญคือ จะมีความเป็นไปได้แค่ไหนที่จะสร้างกองทุนเพื่ออนาคต เป็นกองทุนของคนไทยทุกคนเมื่อเข้าสู่วัยสูงอายุ

โดยเมื่อพิจารณาศักยภาพในการออมของประชาชน ช่วงชีวิตหนึ่งจะมีรายได้เพียงช่วงเวลาหนึ่ง แต่รายจ่ายมีตลอดชีวิต ดังนั้น รายได้วัยแรงงานก็ต้องแบ่งปันมายังวัยชรา แล้วศักยภาพในการออมของประชาชนมีมากน้อยแค่ไหน ซึ่งแม้ความเป็นไปได้ของสังคมคือ ประชาชนต้องพึ่งตัวเอง แต่ทุนทางสังคมก็คือการเกื้อหนุนแบ่งปันของคนวัยต่างๆ เป็นเรื่องที่จำเป็น

“ ดังนั้น ไม่เพียงการออมบุคคล แต่รัฐต้องช่วย ซึ่งเงินรัฐก็มาจากฐานภาษีของคนวัยแรงงานนั่นเอง” รศ.ดร.ศุภวัฒนากร กล่าว

ศักยภาพในการออมของประชาชน

รศ.ดร.ศุภวัฒนากร กล่าวว่า คนไทยมีศักยภาพในการออม แต่ขาดการกระตุ้นให้เห็นว่าการออมมีความสำคัญอย่างไร ทั้งนี้ การเตรียมการสำหรับวัยชรานั้น ต้องเตรียมการตั้งแต่ยังอยู่ในวัยแรงงาน โดยพบว่า ประมาณการของค่าใช้จ่ายต่อเดือนของผู้สูงอายุนั้นอยู่ที่ราว 6,000 บาท ซึ่งเมื่อถึงปี 2568 ที่ประเทศไทยจะเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุ คือ มีผู้สูงอายุเฉลี่ย 20% ของประชากรทั้งประเทศ ค่าใช้จ่ายต่อเดือนของผู้สูงอายุจะอยู่ที่ราว 10,000 บาท

แต่อย่างไรก็ดี รศ.ดร.ศุภวัฒนากร กล่าวว่า แม้จะมีคนวัยทำงานที่ตระหนักว่าจะต้องเผชิญปัญหาความไม่มั่นคงทางเศรษฐกิจ แต่เกินครึ่งหนึ่งของจำนวนนี้ กลับไมได้คิดเตรียมการด้านเศรษฐกิจ ในส่วนที่คิดนั้น ก็ไม่ได้หมายความว่ามีการเตรียมการอะไร เพราะสิ่งที่คิดคือ จะขอลูกหลาน หรือจะหางานทำในวัยชรา ซึ่งรวมแล้ว ก็มิได้มีหลักประกันอะไรเกือบถึง 70%

นักวิชาการจากคณะพยาบาลศาสตร์ กล่าวว่า หากจะมีกองทุนบำนาญนั้น ถ้ามีระบบที่รัฐจ่ายสมทบ ทำเป็นการออมภาคบังคับ โดยประชาชนจ่ายร้อยละ 3 ของรายได้ และรัฐจ่ายอีกร้อยละ 3 พบว่ามีประชาชนเต็มใจร่วมจ่ายถึง 70% นอกเหนือจากวิธีการออมภาคบังคับแล้ว อาจออกแบบเป็นระบบการออมภาคสมัครใจ หรืออาจมีลักษณะเป็นกองทุนบำเหน็จบำนาญ กองทุนประกันสังคม

อย่างไรก็ดี รศ.ดร.ศุภวัฒนากร กล่าวว่า ความเป็นไปได้ของกองทุน อยู่ที่ประชาชนวัยแรงงาน ว่าจะร่วมลงทุนในกองทุนนี้มากน้อยแค่ไหน แต่สิ่งที่สำคัญกว่าคือ “ ความเป็นไปได้ทางการเมือง” ว่าจะเป็นได้มากน้อยแค่ไหน

รัฐบาลน่าจะเข้ามาเป็นเจ้าภาพ

ผศ.ดร.วรเวศม์ สุวรรณระดา คณะเศรษฐศาสตร์ จุฬาลงกรณ์กล่าวถึงการจัดตั้งระบบบำนาญแห่งชาติในประเทศไทยว่า ปัจจุบัน ระบบบำนาญของบ้านเรา อยู่บนพื้นฐานของอาชีพ คือมีแค่คนอาชีพลักษณะหนึ่งที่จะมีหลักประกันยามชรา เช่น ครู ซึ่งมีเพียงราว 13 ล้านคน ส่วนคนกลุ่มใหญ่ของประเทศ คือ 2 ใน 3 นั้น เป็นแรงงานนอกระบบ ไม่มีหลักประกันอะไร โดยจำนวนนี้ยังไม่รวมถึงคนที่ไม่มีอาชีพ เช่น แม่บ้าน

ภาพจากการนำเสนอเรื่อง “ ข้อเสนอการจัดตั้งระบบบำนาญแห่งชาติในประเทศไทย”

โดย ผศ.ดร.วรเวศม์ สุวรรณระดา

อาจารย์คณะเศรษฐศาสตร์ จุฬาฯ

ที่ผ่านมา อาจจะมีความพยายามจากภาคประชาชนที่จะจัดให้มีสวัสดิการภาคประชาชน หน่วยราชการก็พยายามขยายขอบเขตสู่แรงงานนอกระบบ มีแนวคิดเรื่องการใช้กลไกชุมชนให้มาเป็นแกนหลักจัดสวัสดิการชุมชน อย่างไรก็ดี มันยังไม่ครอบคลุมคนทั้งประเทศ และภาระการจัดการเรื่องกองทุนบำนาญนั้น เป็นภาระที่อาจจะใหญ่เกินกว่าให้ชุมชนจัดการ

“ รัฐบาลน่าจะเข้ามาเป็นเจ้าภาพในเรื่องนี้” ผศ.ดร.วรเวศม์กล่าว

ข้อมูลแรงงานนอกระบบในประเทศไทยนั้น ปัจจุบันเรามีแรงงานนอกระบบประมาณ 20 ล้านคน และยังมีความหลากหลาย มีการกระจายของอาชีพมาก อาทิ แพทย์ วิศวกร พนักงานบริการ เกษตรกร ประมง ซึ่งความหลากหลายทำให้การสร้างระบบทำได้ยาก ไม่เพียงแตกต่างในเรื่องอาชีพเท่านั้น จำนวนรายได้ก็ต่างกันมาก

นักวิชาการจากคณะเศรษฐศาสตร์ชี้ให้เห็นตัวอย่างของประเทศญี่ปุ่น และประเทศเกาหลีใต้ ซึ่งเข้าสู่สังคมผู้สูงอายุแล้ว ว่าทั้งสองประเทศก็เคยมีปัญหาแบบเดียวกับที่เรามีอยู่ในปัจจุบัน

ปัจจุบัน ประเทศญี่ปุ่นมีระบบบำนาญถ้วนหน้า คือ ทุกคนในญี่ปุ่นจะเป็นสมาชิกของระบบนี้ และยังมีระบบบำนาญตามอาชีพ ลูกจ้างเอกชนมีระบบบำนาญภาคบังคับเสริมระบบบำนาญพื้นฐานเข้าไปอีก และยังมีระบบบำนาญภาคสมัครใจของพนักงานบริษัท

เมื่อย้อนกลับไปดูเมื่อราว 50 ปีที่แล้วของญี่ปุ่นนั้น ในค.ศ. 1958 ระบบของญี่ปุ่นไม่ต่างจากระบบไทยปัจจุบัน มีเพียง 1 ใน 3 ของผู้ที่มีงานทำที่จะมีหลักประกันบำนาญ ซึ่งก็ทำให้มีการโต้เถียงเกี่ยวกับระบบที่จะสามารถครอบคลุมคนทุกคนในสังคม สุดท้าย ญี่ปุ่นได้เลือกสร้างระบบบำนาญแห่งชาติ ครอบคลุมคนที่ไม่ได้อยู่ในกลุ่มมนุษย์เงินเดือน แล้วให้ทุกคนมีโอกาสเข้าเป็นสมาชิก และญี่ปุ่นเลือกระบบที่ไม่ได้ให้เงินเปล่าๆ แต่ทุกคนต้องเข้ามาร่วมออม มีการเก็บเงินจากสมาชิก เช่น อายุต่ำกว่า 35 ปีซึ่งจะอยู่ในระบบยาวหน่อย ก็จ่ายต่ำ อายุมากกว่า 35 อยู่ในระบบสั้น ก็จ่ายมากหน่อย และมีการปรับเปลี่ยนเงินบำนาญไปตามโครงสร้างเศรษฐกิจและภาวะเงินเฟ้อ

ส่วนประเทศเกาหลีใต้ ในปี 1988 อาจจะมีลักษณะที่แย่กว่าเรา มีเพียงอาชีพครูที่อยู่ในระบบบำนาญ เช่นกัน เกาหลีใต้เลือกจะสร้างระบบบำนาญแห่งชาติ แล้วค่อยๆ ทยอยเอาคนจากกลุ่มต่างๆ เริ่มจากกลุ่มที่สามารถจ่ายได้ คือ ลูกจ้างเอกชนทั้งใหญ่และเล็ก ขยายไปยังภาคเกษตร และภาครายย่อยอื่นๆ จนเพิ่งครบทุกกลุ่มเมื่อไม่นานมานี้

ผศ.ดร.วรเวศม์กล่าวว่า ประเทศไทยก็มีทางเลือกในลักษณะที่คล้ายๆ กัน แล้วเรามีทางเลือกอะไรบ้าง

ทางหลักการนั้น มีระบบที่ผู้สูงอายุไม่ต้องจ่ายเงินร่วม คือ ที่เรียกว่าเบี้ยยังชีพ แต่อีกระบบที่น่าสนใจมากกว่าคือ ระบบที่ผู้รับมีส่วนในการสมทบร่วม ซึ่งเป็นเรื่องส่งเสริมการออม แต่จะทำอย่างไร เช่น บังคับหรือสมัครใจ ทำเฉพาะรายที่ หรือทำแบบสะสมทรัพย์ หรือระบบเกื้อกูลกันระหว่างรุ่น ที่คนทำงานก็จ่ายเงิน แล้วรัฐบาลสัญญาว่าเมื่อเราสูงวัยแล้วมีเงินคนทำงานมาจ่ายให้เรา

กรณีเบี้ยยังชีพนั้น คนอื่นๆ ในสังคมก็จะได้บำนาญพื้นฐาน มนุษย์เงินเดือนก็จะมีเงินจากระบบเดิม แต่ระบบนี้ไม่ส่งเสริมการออม และมีภาระมหาศาล ซึ่งก็มีคำถามว่า หลายคนมีบำนาญอยู่แล้ว ยังต้องให้ซ้ำหรือไม่

กรณีบำนาญรายอาชีพ โดยให้แต่ละอาชีพเข้าถึงระบบบำนาญ ข้อดีคือ สามารถสร้างกติกาของแต่ละอาชีพ แต่ข้อด้อยคือ เป็นกำแพงในการเปลี่ยนอาชีพ แล้วก็จะเกิดกองทุนเล็กๆ มากมายมหาศาล ไม่เอื้อต่อการจัดการกองทุน และไม่ครอบคลุมคนที่ไม่มีอาชีพ เช่น แม่บ้าน

กรณีการสร้างกองทุนรายพื้นที่นั้น จะสามารถคลุมทุกคนได้ เพราะทุกคนมีถิ่นที่อยู่ แต่จะสร้างกฎยาก กองทุนก็จะมีขนาดเล็ก จัดการยาก และเป็นอุปสรรคเมื่อมีการย้ายที่อยู่

สุดท้ายคือ ระบบบำนาญแห่งชาติ ครอบคลุมทุกคนในสังคม เป็นทางเลือกที่น่าสนใจ จะได้กองทุนขนาดใหญ่ บริหารจัดการง่าย แล้วก็ครอบคลุมทุกคน แต่วิธีการที่เป็นไส้ในนั้น จะใช้วิธีใด ให้แต่ละคนออม มีบัญชีของตน หรืออย่างไร ผศ.ดร.วรเวศม์ตั้งประเด็นเอาไว้ให้คิด และกล่าวต่อว่าถ้าเป็นระบบ ‘ สะสมทรัพย์’ โดยแต่ละคนออม มีบัญชีรายตัว แล้วคนที่อายุ 55 จะออมทันหรือไม่ ขณะเดียวกัน ถ้าใช้ระบบ ‘ วัยทำงานเลี้ยงผู้สูงอายุ’ แต่ก็เป็นที่รู้กันว่า โครงสร้างสังคมกำลังเปลี่ยนไปแล้ว

เขากล่าวว่า ดังนั้น น่าจะเป็นระบบกึ่งสะสมทรัพย์ ให้คนเข้ามาเป็นสมาชิกระบบ พอออมได้สักพัก พอถึงอายุ เช่น 65 ปี ก็สามารถรับเงินบำนาญได้ นี่เป็นทางเลือกที่น่าจะประนีประนอมในปัญหา เอาคน 25-55 ปีเข้ามาอยู่ในระบบ ขณะเดียวกัน ก็ให้คนที่ไม่มีงานทำเข้ามาเป็นสมาชิก ให้แต่ละคนลองสมทบจ่ายเงินเข้าระบบประมาณ 10 ปี จ่ายเงินให้ระบบ แล้วไปรับเงินตอนอายุ 65 ปี

ทั้งนี้ เรื่องการจะกำหนดว่าจ่ายเท่าไร รับเท่าไร เป็นเรื่องกำหนดยาก แต่สิ่งที่ผศ.ดร.วรเวศม์เน้นย้ำคือ เงินสมทบควรเป็นเงินก้อน ไม่ควรกำหนดตามรายได้ เพราะมีกรณีตัวอย่างที่เกาหลี ซึ่ง ประสบปัญหาว่าแต่ละคนก็จะบอกรายได้ต่ำเพื่อลดภาระ

ประเด็นที่ ผศ.ดร.วรเวศม์ กล่าวทิ้งท้าย คือ ในระบบบำนาญแห่งชาติ จะมีเรื่องที่ต้องคิดต่อไป ได้แก่ เรื่อง รัฐบาลกลางจะมีส่วนร่วมอย่างไร ต้องมีเรื่องการยกเว้นการจ่ายเงินสมทบให้คนบางกลุ่ม ต้องสร้างระบบให้ง่ายในการเข้าถึงระบบบำนาญแห่งชาติ และต้องมีความสอดคล้องของระบบบำนาญ กับระบบเงินสงเคราะห์เพื่อการยังชีพ

ที่มา : ประชาไท

http://www.prachatai.com/ 05web/th/home/page 2.php?mod=mod_ptcms&ContentID= 9755&SystemModuleKey=HilightNews&System_Session_Language=Thai