พม่า..เพื่อนบ้านของเรา

นุ่มนวล ยัพราช

นักวิจัย โครงการณ์รณรงค์เพื่อแรงงานไทย

ตอนนี้เชื่อว่าหลายๆคน ที่รักความเป็นธรรมกำลังเอาใจช่วยพี่น้องชาวพม่าที่เรียกร้องประชาธิปไตยอยู่แน่ๆ ทั้งบทบาทของพระสงฆ์ที่ชูคำขวัญเรื่องสันติภาพ กล่าวว่า “ สันติภาพและสันติสุขจะเกิดขึ้นไม่ได้ ถ้าไม่มีประชาธิปไตย ” ซึ่งก็อดคิดและมองเปรียบเทียบกับพระไทยที่กำลังคลั่งใคล้ “ จาตุคามรามเทพ ” แล้วก็หดหู่ใจกับสถาบันนี้ในบ้านเรา อย่างไรถ้ามองถึงประวัติศาสตร์การเมืองพม่าก็จะพบว่าพระสงฆ์นั้นมีบทบาทเสนอมาในการสร้างประชาธิปไตยในพม่า ก็ตามบทความชิ้นนี้ผู้เขียนต้องการแชร์ความรู้เกี่ยวกับเบื้องหลังการเมืองพม่าว่าเป็นอย่างไร มีบทเรียนอะไรที่น่าสนใจบ้าง และที่สำคัญบ้านเรามีพี่น้องแรงงานพม่าเข้ามาทำงานเป็นจำนวนมาก ซึ่งความเป็นอยู่ของพวกเขาเหล่านั้นถูกละเมิดสิทธิของความเป็นมนุษย์อย่างถึงที่สุด

ในบทความชิ้นนี้ผู้เขียนจะขอนำเสนอเป็น 3 ตอน ตอนที่หนึ่งจะพูดถึงกลุ่มที่มีบทบาทในการเรียกร้องประชาธิปไตยและแนวทางการทำงาน ตอนที่สองจะพูดถึง องค์กรทางการเมืองและแนวทางการแก้ปัญหา ตอนที่สามจะพูดถึงสถานการณ์ปัจจุบัน

อองซานซูจีคือใคร?

อองซานซูฉี คือสตรีผู้กล้าหาญที่ต่อสู้เพื่อประชาธิปไตยในพม่า เธอ คือ ผู้นำพรรคสันนิบาตแห่งชาติเพื่อประชาธิปไตย ซึ่งคนทั่วไปเรียกในชื่อย่อว่า N.L.D. ที่ต่อสู้กับรัฐบาลทหารพม่ามาตั้งแต่สมัยการลุกฮือของประชาชนในวันที่ 8 สิงหาคม 1988 หรือที่รู้จักกันว่า " การกบฏ 8-8-88" เธอเป็นลูกสาวของอดีตผู้นำการต่อสู้เพื่อเอกราชในยุคอาณานิคมอังกฤษที่ชื่อ อองซาน ซึ่งผู้เป็นพ่อนั้น ทำงานเคลื่อนไหวและคลุกคลีกับกลุ่มแนวชาตินิยมปะปนกับแนวสังคมนิยมในพม่า แต่ในบางเรื่องค่อนข้างจะขัดแย้งกับแนวมาร์คซิสต์ เช่น ไม่เห็นด้วยกับการใช้วิธีนัดหยุดงานของกรรมกรในการต่อสู้กับอังกฤษหลังสงครามโลก และยังสนับสนุนให้มีการปราบปรามพรรคคอมมิวนิสต์พม่าเป็นต้น

เผด็จการทหารพม่าเป็น " สังคมนิยม" จริงหรือ?

ตั้งแต่นายพล เนวิน ยึดอำนาจในปี 1962/ 2005 ผู้นำพม่าอ้างว่าปกครองตามแนว " สังคมนิยมแบบพม่า" พรรคของรัฐบาลก็เรียกตัวเองว่า " พรรคนโยบายสังคมนิยมพม่า" (B.S.P.P.) แต่ในความเป็นจริงถ้าเราสำรวจที่มาที่ไปของผู้นำเผด็จการทหารพม่าจะพบว่านายพล เนวิน มาจากซีกขวาของขบวนการชาตินิยมพม่าที่ชื่อขบวนการ Dobama Asiayone" เราพม่า" ซึ่งคนสำคัญของซีกซ้ายของขบวนการนี้คือ อองซาน และ ทะขิ่นโซ ( ผู้นำพรรคคอมมิวนิสต์สายสตาลิน- เหมาของพม่า)

ขณะที่นายพล เนวิน อ้างตัวเป็นสังคมนิยมแบบพม่า รัฐบาลทหารพม่าก็ปราบปรามพรรคคอมมิวนิสต์โดยประกาศว่าแนวคิดคอมมิวนิสต์เป็นภัยต่อธรรมะ นโยบายหลักๆ ของ " พรรคนโยบายสังคมนิยมพม่า" คือ การปิดประเทศเพื่อพัฒนาชาติผ่านการระดมทุนภายในโดยรัฐ การรวมชาติและกดขี่กลุ่มเชื้อชาติต่างๆ และการใช้ทหารปกครองประเทศ ซึ่งทั้งหมดนี้ไม่มีเศษของแนวคิดสังคมนิยมดำรงอยู่เลย

แนวทางความคิดของ อองซานซูจี

อองซานซูจีเป็นคนที่ไม่เคยสนใจแนวสังคมนิยม และมักจะเสนอแนวทางแบบ " พุทธ" หรือสันติวิธีในการเรียกร้องประชาธิปไตย ปัญหาสำคัญของแนวการนำของ ซูจี คือเขาพยายามชักชวนให้กรรมาชีพที่ออกมานัดหยุดงานครั้งยิ่งใหญ่ใน 8-8-88 หรือนักศึกษาที่เป็นหัวหอกสำคัญในการจุดประกายไฟการต่อสู้ในครั้งนั้น สลายตัว เพื่อให้การเรียกร้องประชาธิปไตยเป็นไปอย่างสงบเรียบร้อย และบ่อยครั้ง ซูจี จะเสนอว่าฝ่ายประชาธิปไตยต้องประนีประนอมกับกองทัพพม่า

ในหลายๆ เรื่อง ซูจี มีความคิดอนุรักษ์นิยมที่เข้าข้างนายทุน ( ดูหนังสือ " จดหมายจากพม่า") เช่นเธอมักจะสนับสนุนกลไกตลาดเสรีและแนวขององค์กร ไอเอ็มเอฟ และมักจะมองปัญหาของพม่าในกรอบแคบๆ ของแนวชาตินิยม ซึ่งประเด็นหลังนี้เป็นปัญหามาก และขัดแย้งกับการต่อสู้เพื่อสิทธิเสรีภาพแท้ เพราะประเทศ " พม่า" เป็นสิ่งที่อังกฤษสร้างขึ้นมาในยุคล่าอาณานิคม โดยที่ประกอบไปด้วยหลายเชื้อชาติที่ไม่ใช่คนพม่า กลุ่มเชื้อชาติต่างๆ เหล่านี้ เช่นชาว กะเหรี่ยง คะฉิ่น ฉาน คะเรนนี่ ฯลฯ ไม่พอใจที่จะถูกกดขี่เป็นพลเมืองชั้นสองในระบบรวมศูนย์อำนาจที่ดำรงอยู่ในปัจจุบัน แต่ อองซานซูจี ไม่เคยเสนอว่ากลุ่มเชื้อชาติต่างๆ ควรมีสิทธิ์ปกครองตนเองอย่างเสรี เพราะเธอต้องการปกป้องรัฐชาติพม่าในรูปแบบปัจจุบัน ในงานเขียนหลายชิ้นเธอจะ " ชม" วัฒนธรรมหลากหลายและงดงามของกลุ่มเชื้อชาติต่างๆ แต่เป็นการชมเหมือนผู้ปกครองชมลูกๆ มากกว่าการให้เกียรติกับเพื่อนมนุษย์ด้วยกัน

วิธีการต่อสู้ของ ซูจี เน้นการสร้างพรรคการเมืองกระแสหลักเพื่อแข่งขันทางการเมืองในรัฐสภา และในการเลือกตั้งปี 1990/2533 พรรค N.L.D. ได้ 392 ที่นั้งจากจำนวนที่นั่งทั้งหมด 485 ที่ในรัฐสภา ปัญหาคือว่าการได้รับคะแนนเสียงแบบนี้ไม่ได้สร้างพลังแท้ในการต่อสู้กับเผด็จการทหาร เพราะหลังการเลือกตั้งครั้งนั้น ทหารพม่าไม่ยอมให้ ซูจี ตั้งรัฐบาลจนถึงทุกวันนี้

พลังแท้ในการปลดแอกประชาชน

ในหมู่ผู้ต่อสู้เพื่อสิทธิเสรีภาพในประเทศพม่า มีแนวคิดหลักๆ สามแนวที่ใช้ในการต่อสู้คือ

1. แนวของ ซูจี ที่เสนอให้ใช้สันติวิธี ประนีประนอมกับเผด็จการ ลดการต่อสู้บนท้องถนน ลดการนัดหยุดงาน เน้นการค่อยๆ เจรจาในระดับสูงและการกระทำเชิงสัญลักษณ์ของผู้นำเช่นตัว ซูจี เอง เพื่อหวังการกดดันจากรัฐบาลภายนอกและองค์กรสหประชาชาติ หรือที่เรียกกันอีกอย่างหนึ่งว่า " ชุมชนสากล"

ซึ่งการเน้นบทบาทของชุมชนสากล มีปัญหาอยู่ว่ารัฐบาลภายนอกอย่างเช่นรัฐบาลไทย รัฐบาลต่างๆ ในอาเซี่ยน รัฐบาลสหรัฐ ญี่ปุ่น หรือในยุโรป ถึงแม้ว่าอาจเอ่ยถึงความสมควรที่จะมีประชาธิปไตยพม่าเป็นบางครั้งบางคราว แต่สิ่งที่เป็นเงื่อนไขหลักในการกำหนดนโยบายต่างประเทศไม่ใช่เรื่องอุดมการณ์หรือสิทธิเสรีภาพของคนธรรมดา เป็นเรื่องผลประโยชน์กลุ่มทุนมากกว่า อย่างไรก็ข้อสังเกตนี้ไม่ได้เสนอว่าเราไม่ควรเรียกร้องให้รัฐบาลไทยงดความร่วมมือกับเผด็จการทหารพม่า แต่หมายความว่า “ พลังหลัก” ในการเปลี่ยนสังคมพม่าอยู่ที่อื่น

2. แนวจับอาวุธชนบทล้อมเมือง แนวนี้เป็นแนวที่กลุ่มปลดแอกเชื้อชาติต่างๆ รวมถึงอดีตพรรคคอมมิวนิสต์พม่า และกลุ่มนักศึกษาจากยุคหลัง 8-8-88 ซึ่งบางกลุ่มเลือกใช้แนวทางนี้ แต่การต่อสู้แบบนี้ในช่วง 17 ปีที่ผ่านมาล้มเหลวโดยสิ้นเชิง เพราะกำลังทางทหารของรัฐบาลพม่ามีความเหนือกว่าเสมอ อนึ่งกำลังทหารของกลุ่มเชื้อชาติไม่สามารถโค่นล้มรัฐบาลกลางของพม่าได้เพราะอ่อนแอและแตกแยกกันเองเสมอ สงครามกลางเมืองในพม่าจึงยืดเยื้อยาวนานโดยดูเหมือนไร้จุดจบ

3. แนวมวลชนในเมือง ในรอบ 40 กว่าปีของเผด็จการทหารพม่า มีเหตุการณ์สำคัญครั้งเดียวเท่านั้นที่เกือบล้มอำนาจทหารได้ นั้นคือการกบฏ 8-8-88 การกบฏครั้งนี้มีรูปแบบคล้ายๆ การต่อสู้ในเมืองทั่วไป อย่างเช่นกรณี ๑๔ ตุลา ในไทย หรือ 1968 ในเมืองปารีสประเทศฝรั่งเศส คือนักศึกษาหนุ่มสาวเป็นหัวหอกในการจุดประกายไฟการต่อสู้กับรัฐบาล แต่ในไม่ช้าประชาชนธรรมดาที่เป็นกรรมกรในเมืองก็เปิดศึกออกรบร่วมกับนักศึกษาและให้พลังกับการต่อสู้

หลังจากที่กระแสต้านเผด็จการพม่าเริ่มก่อตัวขึ้น ในเช้าของวันที่ 8-8-88 กลุ่มแรกที่เคลื่อนออกมาคือกรรมกรท่าเรือในเมืองหลวง ตามด้วยกรรมาชีพในสถานที่อื่นๆ รวมถึงข้าราชการ นักศึกษา และพระสงฆ์ วันนั้นเป็นวันแรกของการนัดหยุดงานทั่วไปและการประท้วงในหลายๆ เมืองของพม่า

ระหว่างเดือนสิงหาคม 1988/2531 และการเลือกตั้งในปี 1990/2533 รัฐบาลเผด็จการพม่าไม่มีอำนาจเพียงพอที่จะคุมสถานการณ์ได้เพราะมวลชนในเมืองลุกขึ้นมาต่อสู้ นี่คือสาเหตุที่ทหารพม่ายอมจำนนและเปิดโอกาสให้มีการเลือกตั้ง แต่ในขณะที่ฝ่ายเผด็จการอ่อนแอฝ่ายเรียกร้องประชาธิปไตยก็อ่อนแอในการนำด้วย กลุ่มนักศึกษาและกรรมาชีพไม่มีการจัดตั้งที่เข้มแข็งทางการเมือง การนำจึงตกอยู่ในมือของคนภายนอกขบวนการอย่าง อองซานซูจี และเธอก็เรียกร้องเสมอให้มีการสลายม็อบและกลับไปทำงานเพื่อให้กระแสการเรียกร้องประชาธิปไตยเข้าสู่กรอบแคบๆ ของการเมืองรัฐสภา แนวทางการต่อสู้แบบนี้มีผลในการสลายพลังของมวลชน ซึ่งในที่สุดเป็นการเปิดช่องให้ฝ่ายทหารพม่ารื้อฟื้นอำนาจและกล้ารุกสู้ ดังนั้นหลังการเลือกตั้ง 1990 จึงมีการปราบปรามฝ่ายประชาธิปไตยอย่างเป็นระบบ

บทเรียนจากโศกนาฏกรรมครั้งนี้คือ ประการแรก พลังที่สามารถท้าทายเผด็จการทหารพม่าอยู่ที่มวลชนในเมือง ซึ่งรวมถึงกรรมาชีพด้วย ไม่ได้อยู่ที่ผู้นำที่มีชื่อเสียง การลุกขึ้นจับอาวุธในป่า หรือการหวังแรงกดดันจากต่างประเทศ ประการที่สอง การท้าทายอำนาจเผด็จการอย่างเดียวไม่พอต้องมีการต่อสู้อย่างต่อเนื่องและดุเดือดเพื่อโค่นล้มมัน ไม่ใช่คอยเบรกและประนีประนอมจนฝ่ายเราหมดกำลังใจและฝ่ายเผด็จการรวมตัวกันใหม่ได้ ประการที่สาม ขบวนการต่อสู้ของนักศึกษาและกรรมาชีพต้องสามารถนำตนเอง ต้องสามารถวิเคราะห์ปัญหาและทางออกเอง ไม่ใช่ไปพึ่งผู้มีชื่อเสียงจากภายนอกขบวนการหรือพึ่งนักคิดของฝ่ายกระแสหลัก

ถ้ากรรมกรโรงงานสิ่งทอพม่าตกงานเพราะมีการกีดกันสินค้าพม่าในสหรัฐหรือยุโรป กรรมกรต้องมองว่าความผิดอยู่ที่ชนชั้นปกครองพม่า เขาต้องยึดโรงงานและเรียกร้องประชาธิปไตยและค่าแรงเพียงพอในการเลี้ยงชีพ ไม่ใช่ไปหลงทำแนวร่วมกับทหารพม่าในการโทษ " ต่างประเทศ" และในการพัฒนาการนำตนเองและการสร้างความเข้าใจทางการเมือง ประการที่สี่ความหวังสำหรับการปลดแอกประชาชนในพม่าอยู่ที่การต่อสู้ของมวลชนคนรุ่นใหม่ในเมือง นี่คือสาเหตุหนึ่งที่รัฐบาลทหารพม่ามักปิดมหาวิทยาลัยทุกครั้งเมื่อมีเหตุการณ์ทางการเมือง แต่ถ้าพลังมวลชนในเมืองจะชนะในรอบต่อไป ควรมีการสรุปบทเรียนจากข้อผิดพลาดในอดีตและการมองในกรอบรัฐสภาหรือรัฐชาติ

ตอนที่หนึ่งและสอง ผู้เขียนเรียบเรียงจากบทความเดิมของ ใจ อึ๊งภากรณ์ ที่เขียนไว้เมื่อปี 2546

" ปัญหา" เชื้อชาติในพม่า

การที่กลุ่มเชื้อชาติต่างๆ ที่ดำรงอยู่ในประเทศพม่าทุกวันนี้ถูกมองว่าเป็น " ปัญหา" ก็เพราะมักมีการมองข้ามการกดขี่ทางเชื้อชาติที่เริ่มทำกันอย่างเป็นระบบตั้งแต่สมัยอังกฤษ นอกจากนี้ข้อจำกัดสำคัญในการหาทางออกสำหรับนักวิเคราะห์ส่วนใหญ่คือมักมองทางออกในกรอบ " รัฐชาติ" ไม่ว่าจะเป็นการมองเพื่อปกป้องชาติพม่า อย่างที่ อองซานซูจี มอง หรือการแสวงหาชาติใหม่อิสระของชาว กะเหรี่ยง คะฉิ่น ฉาน หรือ คะเรนนี่ เพราะทั้งสองทางออกหนีไม่พ้นการกดขี่คนกลุ่มน้อยและการขูดรีดทางชนชั้นอยู่ดี เช่น ถ้าจะสร้างชาติอิสระของฉาน หรือ กะเหรี่ยง จะพบว่าในดินแดนเหล่านั้นมีคนหลากหลายเชื้อชาติดำรงอยู่ และถ้าเกิดสร้างชาติใหม่ได้ก็ย่อมมีความขัดแย้งทางชนชั้นตามมา ดังนั้นทางออกควรที่จะปฏิเสธกรอบรัฐชาติและการเน้นความสำคัญของเชื้อชาติ (ติดตามตอนที่สอง..)