ที่ผ่านพบ “ ตลาดค้าฝัน”

อาจารย์อู่ทองที่รัก

            เมื่ออาจารย์ถามว่าเล็กจะเขียนแลกเปลี่ยนเรื่องชีวิตแรงงานในต่างแดนได้ไหม เล็กก็ฉุกคิดขึ้นมาได้ว่าร่วมยี่สิบปีแล้วซินะ
( ตั้งแต่เรียนจบจากสังคมศาสตร์การพัฒนา) ที่เล็กได้ตระเวนทำงานช่วยเหลือแรงงานไทยในหลายประเทศ ทั้งการช่วยเหลือในกรณีถูกละเมิดสิทธิโดยตรง และทำการศึกษาและผลิตสื่อเพื่อนำเสนอปัญหาแรงงานไทยในต่างประเทศ

            ยังจำได้ถึงความบ้าบิ่นของตัวเองในวัย 23 ปีได้ดีทีเดียวที่ช่างไม่ดูพละกำลังของตัวเองเลย บ้าบิ่นพอจะไปช่วยเหลือผู้หญิงไทย และเอเชียที่ฮ่องกงต่อสู้กับนายจ้างของพวกเธอทั้งๆ ที่ตัวเล็กเองก็เป็นเพียงเด็กบ้านนอกที่ไม่เคยใช้ชีวิตในเมือง ในสภาพความใหม่กับวิถีชีวิตต่างแดน เล็กก็เป็นเช่นแรงงานอพยพคนหนึ่งเช่นกัน

            ปัญหาการละเมิดสิทธิแรงงานอพยพในต่างแดนนั้นเกิดขึ้นทุกหนแห่ง บางครั้งเล็กต้องเดินทางไปรับคนงานออกมาจากที่พักในย่านตึกสูงของเกาะฮ่องกงหรือเกาลูนและพาไปแจ้งความที่โรงพักต่างๆ เพื่อเก็บไปเป็นหลักฐานในการเรียกร้องค่าเสียหาย กว่าจะเสร็จเรื่องก็ร่วมเที่ยงคืน เล็กจำไม่ได้ว่ากี่คืนที่ตัวเองต้องเดินบ้าง วิ่งบ้างด้วยความหวาดผวาเพื่อกลับไปยังที่พักที่อยู่นอกเมืองตามลำพัง

            นั่นก็ผ่านมาร่วมยี่สิบปีแล้ว ในวันนี้เล็กก็ยังคงทำงานช่วยเหลือแรงงานไทยในต่างประเทศและช่วยเหลือแรงงานต่างชาติ ในประเทศไทยอยู่เหมือนเดิม แต่ไม่ใช่เล็กคนเดิมและก็ไม่ใช่การช่วยเหลือแบบสังคมสงเคราะห์อีกต่อไป แต่พยายามแก้ปัญหา ที่ต้นตอ คือมุ่งไปสู่การล้มระบบการค้ามนุษย์แรงงาน

            อาจารย์ทราบไหมคะ คนงานแต่ละคนที่เดินทางไปทำงานเมืองนอกนั้นส่วนใหญ่ต้องจ่ายค่านายหน้าจัดหางาน ด้วยเงินเดือนที่ได้รับของการทำงาน 1.5-2 ปีแรกทีเดียว มีทั้งจ่ายโดยตรงให้กับบริษัทนายหน้า จ่ายให้กับผู้ให้กู้เงิน ( นอกระบบ) และจ่ายให้กับธนาคาร (ในระบบ)

            พอดูจำนวนเงินมันก็ไม่ใช่น้อยๆ เลยค่ะ จากการสำรวจล่าสุดที่เล็กและโครงการรณรงค์เพื่อแรงงานไทยกำลังศึกษา ที่หมู่บ้านหนึ่งที่จังหวัดขอนแก่น มันจะมีระดับค่านายหน้าดังนี้ค่ะ ถ้าไปไต้หวัน ประมาณ 150,000-200,000 บาท สิงคโปร์และมาเลเซีย ประมาณ 80,000-120,000 บาท อิสราเอล 250,000-350,000 บาท และสหรัฐฯ 400,000-800,000 บาท

            การคุ้มครองเรื่องเพดานการเก็บค่าบริการตามกฎหมายที่เคยระบุว่า “ ไม่ให้เกิน 56,000 บาท ” นั้นล้มเหลวมาโดยตลอด กระทรวงแรงงานยุคคมช. ได้ออกกฎหมายให้เก็บค่านายหน้าได้สูงขึ้นโดยให้เรียกเก็บได้เท่ากับอัตราเงินเดือนตามสัญญาจ้าง 4 เดือน เช่น ถ้าสัญญาจ้างประมาณ 30,000 บาท (อิสราเอล) ค่านายหน้าที่เรียกเก็บได้ตามกฎหมายก็จะเป็น 120,000 บาท ซึ่งสูงกว่าเก่ามาก

            มันเป็นเงินจำนวนไม่น้อยเลยนะคะ และเล็กก็ยังทำใจไม่ได้อยู่จนบัดนี้ว่าชาวบ้านนักล่าฝันทั้งหลายปีละกว่า 150,000 คนที่เดินทางไปทำงานในประเทศต่างๆ อยู่ในขณะนี้ ( ตัวเลขทางการของแรงงานที่เดินทางไปอย่างถูกกฎหมาย) หลงเชื่อได้อย่างไรว่าถ้าทำงาน 3-5 ปี พวกเขาจะได้รับเงินมากกว่าค่านายหน้าที่จ่ายไปถึง 3-4 เท่า

            เล็กรู้สึกคล้ายๆ กับเห็นฝูงแมงเม่าบินเข้ากองไฟ

            ความพยายามของเล็กและทีมงานในขณะนี้คือการทำให้ชาวบ้านได้รับข้อมูลมากที่สุด เล็กทำหนังสารคดีเรื่อง “ คนงานไทยในใต้หวัน: ล็อตเตอรี่หนี้ชีวิต ” ทำสปอตวิทยุส่งไปยังวิทยุชุมชนทั่วประเทศไทยและลงทำวิจัยที่หมู่บ้าน ในจังหวัดขอนแก่นกับอุดรธานี

            พวกเราอยากทราบจริงๆ ว่า “ การทำงานในต่างประเทศ ” นั้นสามารถสร้างความมั่งคั่งให้กับชีวิตและครอบครัวได้จริงหรือ ก็เลยต้องลงทำการศึกษาทั้งหมู่บ้าน ผลคร่าวๆ ที่ได้รับตอนนี้คือ 70% ล้มเหลว 30% พอใจ แต่ถึงกระนั้น ก็มีเพียง 12% เท่านั้นที่เดินทางไปครั้งเดียวแล้วเข็ด อีก 78% เดินทางไปไม่ต่ำกว่า 2 ครั้งและไปหลายประเทศ

            แม้ว่าจะมีบทเรียนแห่งความเจ็บปวดมากกว่าความสำเร็จ แต่มันก็มีประเทศใหม่และหมู่บ้านใหม่ให้นายหน้า นักทำตลาดค้าฝันเหล่านี้เดินทางเข้าไปค้าฝันได้ต่อไปเรื่อยๆ เมื่อหมู่บ้านหนึ่งล้มเหลวและผู้คนได้บทเรียน ก็ไปค้าฝันยังอีกหมู่บ้านหนึ่ง และเมื่อไปประเทศหนึ่งไม่ได้ผลเป็นที่พอใจ ก็เปิดตลาดค้าฝันไปประเทศอื่นที่ไกลออกไป

            เล็กเชื่อว่าขณะนี้ มีคนงานไทยที่ทำงานอยู่ต่างประเทศทั้งถูกและผิดกฎหมายร่วม 400,000 คนได้ค่ะ และประเทศที่เป็นที่นิยมกันมากตอนนี้คือแถบตะวันออกกลาง อิสราเอลและสหรัฐอเมริกา

            เมื่อปลายเดือนเมษายนปีนี้ เล็กไปอิสราเอลเพื่อศึกษาปัญหาแรงงานต่างชาติ เล็กได้ไปเยี่ยมและพูดคุยกับคนงานไทยที่ส่วนใหญ่ทำงานในไร่และฟาร์มเกษตรขนาดใหญ่รวม 3 แห่ง

           “ คิดถึงเมียครับ ๆๆๆๆๆ ”

            คำตอบที่ออกมาโดยทันทีจากกลุ่มคนงานชายกลุ่มใหญ่ที่ไร่ดอกไม้ที่อิสราเอลเมื่อเล็กถามว่าคิดถึงอะไรที่เมืองไทยมากที่สุด แต่กระนั้นคนงานที่พบเจอและพูดคุยด้วยในเวลาจำกัด ต่างก็เต็มไปด้วยความหวังแห่งความสำเร็จ และการได้กลับบ้านไปอยู่กับเมียรักในไม่ช้า

            ทุกคนที่เล็กพูดคุยด้วย - ทั้งคนงาน เจ้าหน้าที่รัฐ เจ้าหน้าที่องค์กรพัฒนาเอกชนและทูตไทยประจำอิสราเอล - พูดอย่างเดียวกันว่าปัญหาใหญ่ที่สุดสำหรับแรงงานไทยที่อิสราเอล คือเรื่องค่านายหน้าที่แพงเหลือหลาย ทั้งนี้ ในจำนวนเงิน 250,000-350,000 บาทที่คนงานไทยจ่ายนั้น จะแบ่งกันระหว่างบริษัทนายหน้าในประเทศไทยและบริษัทนายหน้าที่อิสราเอล แต่สัดส่วนการแบ่งนี้ ถ้าถามเจ้าหน้าที่กระทรวงแรงงานอิสราเอล ก็จะบอกว่า “ บริษัทไทยแบ่งเอาไว้มากกว่า ” ในขณะที่ทูตไทยในอิสราเอลบอกว่า “ บริษัทนายหน้าอิสราเอลเอาไปร่วม 70% ทีเดียว ”

            ไม่ว่าบริษัทไทยหรืออิสราเอลได้มากกว่ากัน แต่ที่แน่แท้คือคนงานไทยในอิสราเอล 27,000 คนต้องทำงาน (จะเรียกว่าฟรีก็ว่าได้ค่ะ) เพื่อจ่ายค่านายหน้าเป็นเวลา 1.5-2 ปีทีเดียว ที่เหลือถ้าสามารถทนกับสภาพความยากลำบากและความคิดถึงครอบครัวได้และอยู่จนครบสัญญาจ้าง 5 ปีโดยไม่กลับประเทศไทยเลย นักล่าฝันก็จะมีเงินเหลือกลับบ้านได้จริงๆ

            ที่อิสราเอล สัญญาจ้างจะเป็น 5 ปี (ต่อสัญญาทุกปี) ลูกจ้างมีสิทธิหานายจ้างใหม่ได้ สามารถกลับบ้านได้ทุก 2 ปี ( แต่ต้องจ่ายค่าตั๋วประมาณ 35,000 บาทด้วยตัวเอง)

            ดูเหมือนว่ากฎหมายจะให้สิทธิแรงงานต่างชาติพอสมควร แต่ปัญหาใหญ่ไม่ใช่เรื่องไม่มีกฎหมายคุ้มครอง แต่เป็นเรื่องการไม่มีอำนาจต่อรองหรือช่วยเหลือตัวเองในกรณีถูกละเมิด

           10 วันของการศึกษาดูงาน ตระเวนพูดคุยกับคนงาน กับนักข่าว เจ้าหน้าที่กระทรวงแรงงานของอิสราเอลและทูตไทยที่นั่น เล็กเกือบจะเชื่อจริงๆ ค่ะว่ามีกรณีของความสำเร็จได้จริงที่อิสราเอล แต่ในช่วงที่อยู่บนเครื่องบินที่มุ่งหน้ากลับประเทศไทย เล็กได้พูดคุยกับคนงานกลุ่มใหญ่ที่อยู่บนเครื่องบินลำนั้น …

            มีคนงาน 2-3 คนที่ยินดีพูดคุยตอบคำถามของเล็กด้วยรอยยิ้มและความหวัง ถึงการเดินทางกลับมาเยี่ยมบ้านหลังจากทำงานใช้หนี้หมดแล้วและจะมาพักบ้านสองอาทิตย์ก่อนจะเดินทางกลับไปใหม่

            ในขณะที่คนงานกลุ่มใหญ่หลบ ไม่กล้าสบตาเพราะกลัวคำถาม และพอเล็กคะยั้นคะยอถาม ก็ได้ความว่าพี่ชายน้องชายเหล่านั้นหลายคนต้องกลับบ้านก่อนกำหนดเพราะเรื่องสุขภาพ

• มีคนหนึ่งหลังเดาะเพราะแบกของหนัก 50-60 กิโลกรรมตลอดเวลา พยายามกินยาและทำงานไปด้วยร่วม 2 ปี แต่ก็ทนไม่ไหวอีกต่อไป จึงขอกลับบ้านก่อนครบสัญญา
• อีกคนหนึ่งมีปัญหาเรื่องป่วยเรื้อรังหลังจากทำงานได้เพียง 2 ปีกว่าจึงจำเป็นต้องกลับมารักษาตัวที่บ้าน
• พี่ชายอีกคนบอกว่า ทนจนใช้หนี้หมดแล้ว และทนไม่ไหวกับสภาพการทำงานที่หนักมากอีกต่อไป จึงขอลากลับหลังจากทำงานเพียง 3 ปี
• อีกคนบอกว่ากลับก่อนกำหนดเพราะมีปัญหาที่ครอบครัว
• น้องอีกคนบอกว่ายังใช้หนี้ไม่หมด แต่จำต้องกลับมาบ้านด่วนเพราะที่บ้านมีปัญหาแล้วจะเดินทางกลับไปใหม่

            มีเพียงคนเดียวที่คุยด้วยที่บอกว่าทำงานครบ 5 ปีแล้ว มีเงินกลับมาตั้งตัวและจะเอาประสบการณ์ฟาร์มเกษตรที่อิสราเอลมาทดลองทำที่หมู่บ้านตัวเอง ...

            เล็กมองพวกเขาเดินออกจากท่าอากาศยานสุวรรณภูมิผ่านกล้องวีดีโอ พร้อมกับความเศร้าลึกในหัวใจ ภาพของกลุ่มพี่ชาย น้องชาย ที่เข็นรถเข็นพากันเดินลับหายไปจากสนามบินที่ดูพร่ามัวเพราะมันถูกมองผ่านกล้องที่ถ่ายผ่านกระจกทางเดินของสุวรรณภูมิ ยังตรึงอยู่ในความทรงจำจนบัดนี้ …..

            ถ้าเพียงแต่รัฐบาลจะทำการจัดส่งแรงงานเอง คนยากจนจากประเทศไทยโดยเฉพาะจากภาคอีสาน คงจะไม่ต้องตกเป็นเหยื่อของตลาดค้า (ฝัน) มนุษย์ที่พวกเขาก็รู้ตัวดีว่ามันเป็น “ การซื้อล็อตเตอรี่ใบละแสนห้าถึง 3 แสนห้า ” และก็มีเพียงไม่กี่คนที่ถูกล็อตเตอรี่

            เล็กเชื่อว่าถ้าไม่สามารถจัดการกับระบบการค้ามนุษย์แรงงานไปต่างแดนได้อย่างจริงจัง บริษัทที่ทำการตลาดที่ดูดเลือดและชีวิตคนงานอย่างผิดกฎหมายแต่ไม่สามารถเอาผิดได้ก็จะมีมากขึ้นเรื่อยๆ และเราก็คงจะได้ข่าวอยู่เรื่อยๆ เกี่ยวกับคนไทยถูกลอยแพไปทิ้งที่อิสราเอล สวีเดน สหรัฐอเมริกาหรือแม้กระทั่งประเทศที่ไม่น่าเชื่อว่าจะทำตลาดได้เช่นประเทศจีน

            เล็กมุ่งมั่นเหลือเกินว่าจะทำการเปิดโปงกลไกธุรกิจการค้ามนุษย์เหล่านี้และให้ข้อมูลแก่คนไทยให้มากที่สุด ให้เขาได้ชั่งน้ำหนักและตัดสินใจได้ดีขึ้นก่อนที่จะกระโจนเข้าสู่อุ้งมือของตลาดการค้าฝัน ( อันหลอกลวง) เหล่านี้

            ยังมีเรื่องราวอีกมากมายค่ะอาจารย์ที่อยากจะบอกเล่าให้อาจารย์และเพื่อนๆ น้องๆ ฟัง แต่เมื่อเขียนมาถึงตอนนี้ ก็คงต้องจบแค่นี้ก่อนแล้วค่ะเพราะดวงหน้าของคนหลายคนเหลือเกินที่ผ่านเข้ามาในห้วงคำนึงในระหว่างเขียน

            เล็กเศร้าใจและสงสารทุกคนเหลือเกินค่ะ

เล็ก
จรรยา       ยิ้มประเสริฐ

ที่มา http://203.185.130.76/downtoearthsocsc/modules.php?name=News&file=article&sid=17