แรงงานจีนเป็นอยู่อย่างไรในวันนี้

นุ่มนวล ยัพราช

โครงการรณรงค์เพื่อแรงงานไทย

ช่วงหลังๆมานี้ มักมีคำพูดหนึ่งโดยส่วนใหญ่มักออกมาจากฝ่ายนายจ้างรวมถึงคนของภาครัฐด้วย คำพูดนี้จะเกิดขึ้นในช่วงที่มีการเรียกร้องค่าแรงหรือสวัสดิการเพิ่มขึ้นของคนงาน “ ถ้าเราขอเพิ่มค่าแรงมากเกินไป นายทุนจะย้ายไปลงทุนที่จีนหมด เพราะคนงานจีนทำงานหนักและไม่เรียกร้องอะไร ” ?

ดังนั้นผู้เขียนจึงอยากจะฉายภาพที่แตกต่างให้พิจารณากันบ้าง เมื่อปี 2005 ผู้เขียนได้มีโอกาสฟังนักวิชาการจากใต้หวันและญี่ปุ่น ที่ทำการศึกษาเรื่องขบวนการเคลื่อนไหวทางสังคมภายในจีนได้เล่าให้ฟังถึงสถานการณ์ภายในจีนให้ฟังว่า การเคลื่อนไหวนั้นเป็นไปด้วยความยากลำบากเพราะมีการปราบปรามอย่างหนักจากรัฐบาล ซึ่งทำให้คิดต่อไปว่าถ้ามีการปราบปรามอย่างหนักก็แสดงว่ามีการเรียกร้องอย่างหนักเช่นเดียวกัน ซึ่งเค้าได้เสนอต่อไปว่า ช่องทางที่อาจจะมีช่องให้ขบวนการเคลื่อนไหวได้เติบโตบ้างคงจะเป็นการเคลื่อนไหวในประเด็นสิ่งแวดล้อม และกลุ่มที่เข้าไปมีบทบาทตรงนั้นคือ กลุ่ม NGO อันนั้นเป็นข้อมูลนานมาแล้วที่ผู้เขียนได้รับทราบ

ส่วนข้อมูลอื่นที่รับรู้คือ สังคมจีนมีความขัดแย้งสูงมาก ไม่ว่าจะเป็นอัตราช่องว่างระหว่างคนจนคนรวย มีการยึดที่ดินของชาวบ้านโดยรัฐบาลเผด็จการจีนเพื่อสร้างเขตเศรษฐกิจพิเศษโดยไม่มีการจ่ายค่าชดเชย ค่านิยมเรื่องลูกชายจนปัจจุบันสัดส่วนของเพศหญิงเพศชายในจีนไม่สมดุลกัน จนต้องมีการนำเข้าผู้หญิงจากพม่า ลาว และโดยเฉพาะจากเวียดนาม เพื่อไปเป็นเมีย อัตราการอพยพของคนจากชนบทเพื่อเข้าไปหางานทำในเขตเมืองมีเพิ่มมากขึ้น ขณะที่ระบบสาธารณูปโภคมีไม่เพียงพอกับความต้องการของคน อีกทั้งอัตตราการว่างงานก็ถีบตัวขึ้นสูง ทำให้เกิดคนไร้บ้านและอาศัยตามข้างถนนเป็นจำนวนมาก หนังสือพิมพ์นายทุนอย่าง Financial Time ได้รายงานและกล่าวเตือนรัฐบาลจีนในราวประมาณสองปีก่อนว่า รัฐบาลจีนต้องดูแลมาตรฐานการดำรงชีวิตของคนธรรมดาให้ดีกว่านี้ ไม่งั้นสังคมจะเกิดวิกฤติ

แล้วจีนเป็นอย่างไรในปัจจุบัน?

เศรษฐกิจจีน บูมอย่างน่าทึ่งในปี 2003 โดยจีนได้รับการลงทุนจากภายนอกมากที่สุดในโลก ในปี 2005 จีนเป็นประเทศค้าขายที่ใหญ่ที่สุดเป็นอันดับ 3 ของโลก ปี 2006 ผลผลิตมวลรวมภายในประเทศสูงถึง 2.2 พันล้านดอลลาห์ เป็นอันดับที่ 4 ตามหลัง สหรัฐ ญี่ปุ่น และเยอรมัน ซึ่งเศรษฐกิจกำลังขยายตัวมากที่สุดในยุโรป แต่อย่างไรก็ตาม การขยายตัวทางเศรษฐกิจโดยที่รัฐบาลไม่สนใจผลเสียที่เกิดจากการพัฒนาแบบทุนนิยมทุ่ม่งเน้นกำไรเพียงอย่างเดียว ทำให้เจออุปสรรคหลายอย่าง ซึ่งรายละเอียดผู้เขียนจะขยายเพิ่มอยู่ในหัวข้อถัดไป

ในอีกด้านหนึ่งนั้นท่ามกลางความขัดแย้งที่เกิดจากการขยายตัวทางเศรษฐกิจ ก็ได้ก่อให้เกิดขบวนการสิทธิพลเมือง ( WEIQUAN ) ซึ่งครอบคลุมทั้งชาวไร่ชาวนาที่พยายามต่อสู้กับนายทุน เพื่อปกป้องที่ดินของตัวเอง และกรรมกรที่กำลังนัดหยุดงานเพื่อเพิ่มส่วนแบ่งทางเศรษฐกิจ จนประธานาธิบดี ฮูจีนเท่า กับ นายกรัฐมนตรี วันจินเบา ต้องหันมารณรงค์โดยการเน้นว่าต้องพัฒนาเศรษฐกิจเพื่อสังคมที่สงบสุข จากเดิมที่เคยชูคำขวัญว่าพัฒนาเศรษฐกิจเพื่อทุกคน (คำขวัญจอมปอม) ส่วนหนึ่งของความขัดแย้งเกิดขึ้นเพราะคนชนบทและกรรมกรและเห็นการเสพสุขและการบริโภคของคนรวยด้วยความโกรธแค้น

สภาแรงงานของจีนเพื่อปกป้องความสงบของรัฐบาล

ในประเทศจีนยังไม่มีกฎหมายที่ปกป้องการนัดหยุดงานและปกป้องสิทธิในการรวมตัวกัน สหภาพแรงงานเกือบทั้งหมดถูกจัดตั้งขึ้นโดยรัฐบาลและสหภาพแรงงานทุกแห่งต้องขึ้นกับสภา ACFTU ( All China Federation of Trade Unions ) ซึ่งสภานี้มีบทบาทสำคัญในการร่างกฎหมายคุ้มครองความปลอดภัย แต่เนื่องจากมันเป็นส่วนหนึ่งของพรรคคอมมิวนิสต์ ฉะนั้นสภาแห่งนี้จะไม่ต่อสู้เพื่อให้มีการใช้กฎหมายอย่างถูกต้อง และสภาแห่งนี้อีกเช่นที่ไม่ได้คัดค้านการแปรรูปและการปลดคนงานออกเป็นล้านๆคน ดังจะกล่าวถึงรายละเอียดในย่อยหน้าถัดไป สภาแห่งนี้สนับสนุนสหภาพแรงงานในภาคเอกชน ซึ่งบ่อยครั้งประธานสหภาพจะเป็นผู้บริหารบริษัทหรือ ตัวแทนผู้บริหาร ฉะนั้นเราสามารถสรุปได้ว่า สภาแห่งนี้มันไม่มีน้ำยาในการต่อสู้กับแนวร่วมระหว่างนายทุนดูดเลือดกับเจ้าหน้าที่รัฐซึ่งมีผลประโยชน์ร่วมกัน อย่างไรก็ตามคนงานก็ตอบสนองต่อสภาน้ำเน่าแห่งนี้ โดยใช้รูปแบบการต่อสู้แบบใต้ดิน เช่น การนัดหยุดงานในบ่อน้ำมันในปี 2002 แต่ในที่สุดรัฐบาลก็สามารถใช้การปราบปราม การเจรจา และ การแบ่งแยก เพื่อไม่ให้คนงานรัฐวิสาหกิจรวมตัวกันได้อย่างเป็นเอกภาพ

คนงานสู้หรือไม่สู้?

สิ่งหนึ่งที่ควรทำความเข้าใจเกี่ยวกับลักษณะของคนงานจีน คือ จะประกอบไปด้วยสองชนิด ชนิดแรกจะเป็นแรงงานที่อยู่ในเมือง และ ประเภทที่สองคือแรงงานที่อยู่ในชนบท ( internal migrants ) ซึ่งแรงงานที่มาจากชนบทจะเป็นแรงงานที่ไร้ฝีมือและได้ค่าจ้างในราคาต่ำ การแบ่งโซนประชากรในรูปแบบนี้มีมาตั้งแต่สมัยเหมาเจอตุง

ถ้าคนชนบทต้องการเข้ามาทำงานในเมืองต้องขออนุญาตเสียก่อน หากตกงานเมื่อไหร่ต้องกลับบ้านทันที แต่ในรอบ 10 ปีที่ผ่านมารัฐบาลผ่อนปรนกฎเกณฑ์ตัวนี้เพราะเศรษฐกิจขยายตัว นายทุนต้องการแรงงานที่พร้อมจะทำงานโดยรับค่าจ้างระดับต่ำ แต่อย่างไรก็ตามยังมีการใช้กฎระเบียบทะเบียนบ้านเพื่อขับไล่ผู้นำในการนัดหยุดงานกลับชนบท ตลอด 20 ปีที่ผ่านมาพวกนายทุนและผู้บริหารของรัฐวิสาหกิจในท้องถิ่น สามารถปลดคนงานในเมืองออก 45 ล้านคน และดึงแรงงานราคาถูกจากชนบท 150 ล้านคนเข้ามาแทน สิ่งที่ชนชั้นปกครองของจีนกลัวมากที่สุด คือ การรวมตัวกันได้ระหว่างคนงานที่มาจากชนบทและคนงานที่อยู่ในเมือง ที่ผ่านมารัฐบาลได้พยายามกีดกันไม่ให้สองส่วนนี้รวมมือกัน โดยใช้รูปแบบการควบคุมผ่านระบบทะเบียนบ้าน

เมื่อวันที่ 27 ธันวาคม 2550 ที่ผ่านมาในทางใต้ของเมืองดองงวน ( Dongguan) คนงานประมาณ 1,500 คนได้ปิดถนนเพราะไม่พอใจนายจ้างที่ขึ้นราคาอาหาร 75% ในขณะที่ได้ค่าแรงเดือนละ 46 ปอนด์ หรือ ราวๆเดือนละ 3,082 บาท คนงานเหล่านี้ส่วนใหญ่มาจากชนบทพวกนี้จะได้ค่าแรงขึ้นต่ำ มีการนัดหยุดงาน ทางด้านตำรวจก็เอาหมา และ กระบองมาปราบคนปิดถนน แต่อย่างไรก็ตามสุดท้ายคนงานชนะผู้บริหารยอมแพ้ โดยการประกาศไม่ขึ้นราคาอาหาร

ห่างจากจังหวัด Dongguan ประมาณ 1,000 ไมล์จังหวัด ชางดอง ( Shandong ) คนงานน้ำมันหลายร้อยจากบริษัท Qilu Petro Chemical Corporation นัดหยุดงานเพื่อขอขึ้นเงินเดือน การนัดหยุดงานครั้งนี้มีคนงานที่ถูกไล่ออกในปี 2001 โดยมีสาเหตุมาจากการแปรรูปเข้ามาร่วมชุมนุม ซึ่งบริบทของประท้วงคืออัตราเงินเฟ้อและบริษัทนี้มีกำไรมหาศาล ในกรณีนี้ตำรวจไม่กล้าเข้าไปปราบปราม

ปัจจุบันสถานการณ์สำหรับแรงงานเริ่มดีขึ้น ในปี 2004 เริ่มมีการขาดแคลนแรงงานทั้งๆที่ มีคนตกงานถึง 8% ซึ่งเป็นการขาดแคลนแรงงานที่มีฝีมือและประสบการณ์ ประเด็นนี้ด้านหนึ่งมันได้ทำให้คนงานมีอำนาจในการต่อรองมากขึ้น บทบาทของคนงานมีผีมือและหัวหน้าไลน์ ซึ่งตำแหน่งดังกล่าวมีความสำคัญมากในการจัดตั้งคนงาน เห็นได้จากการนัดหยุดงานคนงานทอผ้า 7,000 คน ระยะเวลานัดหยุดงานกินเวลาถึง 6 สัปดาห์ ซึ่งเป็นการนัดหยุดงานที่นานที่สุดตั้งแต่การปฏิวัติจีนในปี 1949/2492 ด้วยสถานการณ์แบบนี้ทำให้รัฐบาลจีนต้องเพิ่มอัตราค่าจ้างขึ้นต่ำ และ NGO ที่ทำงานส่งเสริมสิทธิแรงงานพบว่าว่าคนงานมีข้อมูลเกี่ยวกับสิทธิมากขึ้น

กฎหมายแรงงานใหม่ที่เข้ามาหลังปีใหม่ ( 2008/2551 )

หนังสือพิมพ์ Financial Time รายงานว่า นายทุนจีนกลัวกฎหมายแรงงานใหม่ เพราะว่าจะช่วยเพิ่มอำนาจการต่อรองของคนงาน นายทุนคนหนึ่งจากบริษัทสิ่งทอฮ่องกง ประเมินว่าค่าแรงจะเพิ่มขึ้น 40% อันเนื่องมาจากไล่คนงานออกยากขึ้น ต้องเพิ่มอัตราค่าจ้างขึ้นต่ำ และบังคับให้นายจ้างต้องสมทบทุนประกันสังคม บางบริษัทไล่คนงานออกก่อนปีใหม่ เพราะหลังปีใหม่พวกนายทุนไม่สามารถไล่คนงานออกโดยไม่ต้องจ่ายค่าชดเชยไม่ได้ นอกจากนั้นกฎหมายตัวใหม่จะบังคับให้ทุกบริษัทจะมีสัญญาจ้างงาน คนงานที่อยู่กับบริษัทหนึ่งมาไม่ต่ำกว่าสิบปีและเซ็นสัญญาสองครั้งจะต้องได้รับค่าชดเชย นอกจากนี้กฎหมายนี้จะบังคับให้นายจ้างปรึกษาหารือกับ ACFTU ในทุกกรณีที่มีการเปลี่ยนสภาพการจ้าง กลุ่มที่รณรงค์เพื่อสิทธิแรงงานมองว่าการออกฎหมายแรงงานตัวนี้ เป็นการก้าวไปข้างหน้าที่ดี แต่ ก็มีความกังวลว่าจะไม่มีการบังคับใช้อย่างถ้วนหน้า และในขณะเดียวกันในบางจังหวัดมีการบังคับใช้สัญญาการจ้างงานห้ามไม่ให้มีการนัดหยุดงาน ซึ่งถือว่าขัดกับกฎหมายแรงงาน นอกจากนี้ The china labour bulletin ซึ่งเป็นวารสารกลุ่มสิทธิแรงงานในฮ่องกง ชี้แจงว่ากฎหมายนี้บังคับให้คนงานทุกแห่งทำตาม ACFTU ซึ่ง เป็นการเปลี่ยนแปลงจากร่างเดิมของกฎหมายซึ่งยอมให้คนงานสามารถเลือกผู้แทนของเค้าอย่างอิสระเพื่อเจรจากับนายจ้าง

ส่วนปัจจัยภายนอกที่ส่งผลต่อเศรษฐกิจจีน คือ เศรษฐกิจของสหรัฐและยุโรปมีวิกฤติในระบบการเงิน ถ้าหากเกิดวิกฤติจนไม่สามารถแก้ไขได้จะมีผลกระทบต่อการส่งออกของจีน ซึ่งจะทำให้รัฐบาลไม่สามารถหางานทำให้คนจีนทั้งหมดรวมถึงการสร้างความปรองดองในสังคม ดังนั้นถ้าเกิดวิกฤติเศรษฐกิจในจีน รัฐบาลก็คงจะบริหารความขัดแย้งต่อไปอีกไม่ได้ ฉะนั้นคำกล่าวขู่ของพวกนายทุนต่อคนงานไทย ว่าจะย้ายไปจีนเพราะว่าในประเทศจีนไม่มีการต่อสู้นั้นไม่ตรงกับความเป็นจริง บทบาทของพวกเรา คือ จะต้องแสดงความสมานฉันท์กับพี่น้องคนยากจนในจีน แทนที่จะมองว่าเค้าอาจจะเป็นคนที่มาแย่งงานจากเรา การต่อสู้ของคนงานจีนสอดคล้องกับการต่อสู้ของคนงานไทย ในแง่ของการสร้างมาตรฐานการจ้างงานให้ดีขึ้น

ภาพประกอบ

http://www.abc.net.au/reslib/ 200706/r 153233_ 549379.jpg และจาก Website สำนักข่าว Reuter

บทความชิ้นนี้ใช้ข้อมูลประกอบจากสองบทความหลัก คือ Resistance and the Chinese boom จาก http://www.socialistworker.co.uk/art.php?id= 13785 สืบค้นเมื่อวันที่ 5 มกราคม 2008 และอีกบทความหนึ่งคือ Chinese labour law set to boost costs by Tom Mitchell in Hong Kong and Geoff Dyer in Shanghai จาก Financial Time ประจำวันที่ 1 มกราคม 2008 ( http://www.ft.com/cms/s/ 0/8702dfce-b 886-11dc- 893b- 0000779fd 2ac.html ) สืบค้นเมื่อวันที่ 7 มกราคม 2008